Een bijzondere samenwerking

Schildersleerling Huug Vooys is 19 jaar als hij gevraagd wordt voor een wel heel bijzonder project: een muurschildering van wel 48 meter lang in de hoofdvestiging van de PTT, het Haagse postkantoor aan het Kerkplein. Het ontwerp is van niemand minder dan M.C. Escher, die naar eigen zeggen mogelijk ‘een alleraardigste opdracht’ van de P.T.T. heeft ontvangen.* Het grote doek komt er, maar Escher voert zijn ontwerp niet zelf uit - die eer is aan Huug Vooys.

De PTT benaderde Escher om een muurschildering te ontwerpen op basis van zijn prent Metamorphose II (1939-1940). De vier meter lange voorstelling moest Escher echter uitbreiden om uiteindelijk de gewenste lengte van 48 meter te kunnen bereiken. Hij schrijft aan zijn zoon over deze opgave op 11 juni 1967:

In 1967 en 1968 was Escher zo’n half jaar bezig met het ontwerpen en uitvoeren van de drie extra meters voor wat uiteindelijk Metamorphose III (1967-1968) zou worden. Zo groeide het project uit van de eerste variant van de prent die Escher maakte in 1937, tot de sterk vergrote vorm die meer dan dertig jaar later een volledige wand in de monumentale hal zou beslaan.

Voor de realisatie van de grootschalige muurschildering werd de jonge schildersleerling uit Katwijk, Huug Vooys, gekozen. Eisema’s schilderblad schonk veel aandacht aan deze opdracht, gezien de grote verantwoordelijkheid die de leerling bij dit project kreeg: “de kans van zijn leven.”** Aanvankelijk werd de opdracht door het betrokken schildersbedrijf terughoudend ontvangen, vanwege de uitzonderlijke aard en schaal van het project. Escher hechtte echter groot belang aan een nauwgezette en neutrale uitvoering van zijn ontwerp en wilde voorkomen dat een autonoom kunstenaar een persoonlijke interpretatie aan het werk zou toevoegen. De opdracht vereiste geen artistieke herinterpretatie, maar een technisch precieze vertaling van een bestaand beeldconcept naar een monumentale schaal. Toen het duidelijk werd dat het hier ging om een strikt uitvoerende rol, werd besloten de opdracht toch te aanvaarden. Escher had als voorwaarde dat het werk door één vaste medewerker werd uitgevoerd, om consistentie in handschrift en afwerking te waarborgen. Zo kreeg Vooys de kans om, nog tijdens zijn opleiding, een werk van uitzonderlijke omvang en zichtbaarheid te realiseren. Vooys was in dienst bij schildersbedrijf Hoval uit Valkenburg en had zich daar al onderscheiden. Hij voldeed aan het gewenste profiel.

Een technische uitdaging

De voorbereiding van de muurschildering nam bijna een jaar in beslag omdat het zowel om een inhoudelijk aanpassing ging als een technische. Escher moest het oorspronkelijke ontwerp van Metamorphose II verlengen om de volledige wand te vullen, waarna de nieuwe versie met een factor 6,45 moest worden vergroot tot een totale lengte van 48 meter en hoogte van 1,20 meter. Deze schaalvergroting bracht aanzienlijke technische uitdagingen met zich mee.

Om het ontwerp nauwkeurig over te zetten, werd gebruikgemaakt van een episcoop: een projector voor het afbeelden van platte objecten als foto's en tekeningen. Dit apparaat werd speciaal voor het project aangeschaft en opgesteld in de kelderruimte van het postkantoor, de zo genoemde atoomkelder. Eschers ontwerp bevond zich op grote spoelen en werd geleidelijk onder de episcoop doorgetrokken, terwijl het sterk vergroot op een van de twee op spoelen gerold linnen doek verscheen. Elk geprojecteerd fragment werd zorgvuldig overgetrokken met viltstift, waarna Vooys de kleuren met een fijn penseel aanbracht. Uiteindelijk werd het schilderij in drie gedeelten van elk zestien meter op de muur geplakt.

Escher kwam regelmatig langs om de voortgang te controleren. Hij schrijft halverwege mei in 1968 aan zijn zoon George dat hij recentelijk op bezoek was geweest op het Haagse postkantoor. Hij vermelde dat ze nog maar weinig zijn opgeschoten, maar ook zei hij: “[…] maar de jonge schildersknecht (21) doet het bijzonder goed en met groot plezier. Het zal wel nog een half jaar duren eer het helemaal klaar is.’’*** Hoewel Escher zijn exacte leeftijd niet precies wist, blijkt uit dit fragment dat hij tevreden was over de kwaliteiten van de jonge schilder. Terwijl de muurschildering uitgevoerd werd, was het postkantoor gewoon te bezoeken. Dat stoorde Vooys echter niet en hij ging rustig zijn gang, zoals Eisema’s schilderblad in oktober 1968 beschrijft. Ook over de samenwerking tussen Vooys en Escher schept het artikel een helder beeld: “Escher heeft deze zichtbare klanken gecomponeerd, Vooys heeft ze uitgevoerd. De eerste had zich geen betere vertolker kunnen wensen. Hulde aan de kunstenaar en uitvoerder. Vooys heeft zeker zo serieus en secuur gewerkt als de componist dat wenste en dat wil heel wat zeggen.’’ Er hing dus een gemoedelijke sfeer tussen de twee, iets dat ook in Eschers brief aan zijn zoon George wordt bevestigd.

Als blijk van waardering geeft Escher een fragment van de prent aan Vooys, waarop hij met potlood schrijft:

De onthulling

De monumentale Metamorphose werd op 20 februari 1969 onthuld, in het bijzijn van talrijke hooggeplaatste functionarissen van de PTT. De uiteindelijke muurschildering werd gekenmerkt door vloeiende overgangen tussen vormen, motieven en kleurvlakken. Eschers visuele transformaties, van dieren naar architectuur en abstracte patronen, kwamen helder en toegankelijk tot uitdrukking op imponerend niveau. Hoewel het postkantoor niet meer bestaat, is het kunstwerk nog altijd te bewonderen op luchthaven Schiphol. Het is dankzij het harde werken van Huug Vooys dat men op grote schaal kan genieten van Eschers Metamorphose. Wij zijn hem dankbaar voor zijn bijdrage aan een van Eschers prachtige werken, en bedanken hem voor zijn kunde, toewijding en expertise.